Ở nhiều hệ thống pháp luật, bạn không được tự do định đoạt toàn bộ tài sản của mình — một phần dành sẵn cho một số người thân, bất kể di chúc viết gì. Với người đa quốc tịch, đây là chỗ va chạm gay gắt nhất, vì một trong các nước liên quan có thể coi quyền tự do lập di chúc gần như tuyệt đối, trong khi nước kia coi phần bắt buộc là trật tự công không thể thoả thuận khác.
Hai quan niệm nền tảng, khó dung hoà
Đây là khác biệt về triết lý chứ không phải về chi tiết kỹ thuật.
Nhóm coi di sản là việc gia đình. Tài sản được xem như tích luỹ trong một đơn vị gia đình, nên con cái và đôi khi vợ chồng có quyền đối với một phần, độc lập với ý muốn của người để lại. Phần đó không phải là quà tặng mà là quyền.
Nhóm coi di sản là việc của người sở hữu. Tài sản là của người đó, và họ định đoạt như họ muốn — kể cả để lại toàn bộ cho người ngoài gia đình. Bảo vệ người thân, nếu có, thường ở dạng khác và mềm hơn.
Hai quan niệm này không phải một cái đúng một cái sai, nhưng khi cùng chạm vào một khối tài sản thì phải có một bên nhường — và ai nhường là câu hỏi mà quy tắc chọn luật ở bài trước quyết định.
Bốn điều cần biết về phần bắt buộc
Chi tiết khác nhau ở từng nơi, nhưng kiểu hình khá ổn định.
Người được bảo vệ thường là con, đôi khi là vợ hoặc chồng, đôi khi là cha mẹ nếu không có con. Vòng người này là thứ đầu tiên cần hỏi.
Phần bắt buộc thường tính trên một khối gồm cả tài sản đã cho lúc còn sống, ở một số hệ thống — nghĩa là việc tặng cho trước không nhất thiết đưa tài sản ra khỏi phép tính.
Người được bảo vệ thường phải chủ động yêu cầu, trong một thời hạn. Không yêu cầu thì di chúc được thực hiện như đã viết.
Và việc từ bỏ quyền này trước khi người để lại qua đời có nơi cho, có nơi không, và nơi cho thì thường đòi hình thức rất chặt.
Chỗ va chạm của người đa quốc tịch
Ba tình huống, và cả ba đều gặp trong thực tế.
Bạn chọn luật của nước cho tự do định đoạt, nhưng tài sản nằm ở nước có phần bắt buộc. Cơ quan nơi có tài sản có thể vẫn áp quy tắc của mình, coi đó là nguyên tắc cơ bản không thể gạt bỏ bằng chỉ định.
Ngược lại, bạn sống ở nước có phần bắt buộc nhưng di chúc lập theo mẫu của nước khác, không tính tới vòng người được bảo vệ. Di chúc vẫn có hiệu lực về hình thức nhưng bị điều chỉnh về nội dung.
Và trường hợp khó nhất: người thừa kế ở hai nước có quyền khác nhau trên cùng một khối tài sản. Đây là nơi tranh chấp gia đình thật sự phát sinh, và nó thường không phải vì ai tham mà vì mỗi bên đọc một hệ thống và cả hai đều tin mình đúng.
Bốn câu phải hỏi cho từng nước liên quan
Danh sách này ngắn và cụ thể để mang tới buổi gặp luật sư.
"Nước này có phần thừa kế bắt buộc không, và ai thuộc vòng được bảo vệ?"
"Nếu tôi chỉ định luật nước khác, phần bắt buộc ở đây còn áp không?"
"Tài sản tôi đã cho lúc còn sống có bị tính vào không?"
"Có cách nào hợp pháp để các bên thoả thuận trước không, và phải làm theo hình thức gì?"
Câu cuối quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: ở nơi cho phép, một thoả thuận gia đình được lập đúng hình thức khi mọi người còn ở đây là cách gọn nhất để không ai phải tranh cãi về sau.
Điều nên làm và điều nên tránh
Nên nói chuyện với gia đình khi còn nói được. Phần lớn tranh chấp thừa kế xuyên biên giới không bắt đầu từ tiền mà từ sự bất ngờ — người thân phát hiện một cấu trúc mà họ không hiểu và không được giải thích.
Nên ghi lại lý do của các quyết định, không chỉ ghi quyết định. Một bản giải thích ngắn kèm di chúc có giá trị tình cảm và đôi khi cả giá trị pháp lý.
Không nên dựng cấu trúc chỉ nhằm vô hiệu hoá phần bắt buộc ở một nước. Nhiều hệ thống có công cụ để nhìn xuyên qua những sắp xếp như vậy, và kết quả thường là một vụ kiện dài mà người thân của bạn phải theo.
Và không nên tự soạn dựa trên mẫu tìm được. Đây là loại việc mà sai sót chỉ lộ ra vào lúc không ai sửa được — hãy làm với công chứng viên hoặc luật sư thừa kế ở từng nước có tài sản.
Phần thừa kế bắt buộc là gì?
Một phần di sản dành sẵn cho một số người thân bất kể di chúc viết gì. Nó tồn tại ở các hệ thống coi tài sản là tích luỹ của đơn vị gia đình, nên con cái và đôi khi vợ chồng có quyền độc lập với ý muốn người để lại.
Chỉ định luật nước khác có gỡ được phần bắt buộc không?
Không phải lúc nào cũng được. Cơ quan nơi có tài sản có thể vẫn áp quy tắc của mình, coi đó là nguyên tắc cơ bản không thể gạt bỏ bằng chỉ định. Phải hỏi riêng cho từng nước.
Tài sản đã cho lúc còn sống có bị tính không?
Ở một số hệ thống là có — phần bắt buộc tính trên khối gồm cả tài sản đã tặng cho trước, nghĩa là việc cho sớm không nhất thiết đưa tài sản ra khỏi phép tính.
Nên tránh điều gì?
Tránh dựng cấu trúc chỉ nhằm vô hiệu hoá phần bắt buộc ở một nước, vì nhiều hệ thống có công cụ nhìn xuyên qua và kết quả thường là vụ kiện dài. Và tránh tự soạn theo mẫu tìm được.
